Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và dữ liệu thời gian thực vào quản trị năng lượng không chỉ mở ra dư địa tiết kiệm điện rất lớn mà còn thể hiện rõ tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW về đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển đất nước.

Tiết kiệm điện – “nguồn năng lượng mới” của nền kinh tế

Trong nhiều năm qua, bảo đảm đủ điện cho phát triển kinh tế luôn là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành Công Thương. Tuy nhiên, khi nhu cầu điện của nền kinh tế liên tục tăng trưởng ở mức cao, việc chỉ dựa vào mở rộng nguồn cung đang đặt ra những thách thức không nhỏ về vốn đầu tư, thời gian triển khai và áp lực đối với môi trường.

Theo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), với tốc độ tăng trưởng hiện nay, mỗi năm hệ thống điện quốc gia cần bổ sung khoảng 4.000-5.000 MW công suất mới. Đây là khối lượng đầu tư rất lớn, đòi hỏi nhiều năm chuẩn bị, xây dựng và vận hành.

Trong khi đó, theo tính toán của EVN, nếu toàn xã hội tiết kiệm được khoảng 2% điện năng tiêu thụ thì có thể giảm nhu cầu đầu tư tương đương khoảng 1.000 MW công suất nguồn điện mới. Điều này cho thấy phần điện năng tiết kiệm được hoàn toàn có thể được xem như một “nguồn năng lượng mới” – nguồn năng lượng có chi phí thấp nhất, sạch nhất và hiệu quả nhất.

Đây cũng là xu hướng đang được nhiều quốc gia thúc đẩy trong quá trình chuyển dịch năng lượng. Thay vì chỉ tập trung đầu tư thêm các nhà máy điện mới, các quốc gia ngày càng chú trọng nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, coi tiết kiệm điện là một cấu phần quan trọng của chiến lược an ninh năng lượng quốc gia.

Đối với Việt Nam, cách tiếp cận này càng có ý nghĩa khi đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu vừa duy trì tốc độ tăng trưởng cao, vừa thực hiện các cam kết về giảm phát thải và phát triển bền vững.

Công nghệ mở ra cuộc cách mạng trong quản trị năng lượng

Một trong những điểm cốt lõi của Nghị quyết số 57-NQ/TW là đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành nền tảng cho mọi hoạt động phát triển kinh tế - xã hội.

Trong lĩnh vực năng lượng, tinh thần đó đang được thể hiện ngày càng rõ nét thông qua việc ứng dụng các công nghệ số vào quản trị và tối ưu hóa tiêu thụ điện.

Nếu như trước đây, tiết kiệm điện thường được hiểu là tắt bớt thiết bị hoặc cắt giảm hoạt động sản xuất thì ngày nay cách tiếp cận đã thay đổi căn bản. Mục tiêu không phải là sử dụng ít điện hơn bằng mọi giá, mà là sử dụng điện thông minh hơn, hiệu quả hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn trên mỗi đơn vị năng lượng tiêu thụ.

Sự phát triển của AI, IoT và dữ liệu thời gian thực đang tạo ra bước chuyển lớn trong cách thức quản lý năng lượng tại các nhà máy, tòa nhà thương mại và khu công nghiệp.

Các hệ thống AI có thể phân tích lượng dữ liệu khổng lồ được thu thập từ quá trình vận hành để dự báo nhu cầu điện, nhận diện các điểm tiêu thụ bất thường và tự động điều chỉnh công suất sử dụng. Trong khi đó, mạng lưới cảm biến IoT liên tục ghi nhận các thông số về nhiệt độ, độ ẩm, nồng độ CO₂, phụ tải điện và trạng thái thiết bị để cung cấp dữ liệu theo thời gian thực cho hệ thống quản trị.

Từ những dữ liệu này, doanh nghiệp có thể xác định chính xác dây chuyền nào đang tiêu tốn nhiều năng lượng, thời điểm nào xuất hiện đỉnh phụ tải hoặc khu vực nào đang vận hành chưa tối ưu để có giải pháp điều chỉnh phù hợp.

Đặc biệt, xu hướng sử dụng dữ liệu thông minh để điều khiển hệ thống điều hòa không khí đang cho thấy hiệu quả rõ rệt. Thay vì chỉ dựa vào nhiệt độ cài đặt cố định, các hệ thống hiện đại có thể sử dụng nồng độ CO₂ làm thông số đầu vào để xác định mật độ người trong không gian sử dụng, từ đó tự động điều chỉnh công suất làm lạnh và lượng gió tươi phù hợp, giúp giảm đáng kể lượng điện tiêu thụ.

Đây chính là quá trình chuyển đổi từ “tiết kiệm điện bằng kinh nghiệm” sang “quản trị năng lượng bằng dữ liệu”, một bước tiến quan trọng của chuyển đổi số trong lĩnh vực năng lượng.

Hiện thực hóa Nghị quyết 57 từ những hành động cụ thể

Nghị quyết số 57 xác định doanh nghiệp là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong lĩnh vực năng lượng, điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không chỉ là đối tượng sử dụng điện mà còn là chủ thể của quá trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Thực tế cho thấy, quản trị năng lượng thông minh đang dần trở thành một năng lực cạnh tranh mới. Các mô hình nhà máy thông minh, khu công nghiệp thông minh hay hệ thống quản lý năng lượng số không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí vận hành mà còn nâng cao năng suất, kéo dài tuổi thọ thiết bị và giảm phát thải khí nhà kính.

Đáng chú ý, với sự phát triển của công nghệ, thời gian hoàn vốn của nhiều dự án tiết kiệm năng lượng đã được rút ngắn đáng kể, chỉ còn khoảng 2 năm so với mức 5-10 năm trước đây. Điều này cho thấy đầu tư vào quản trị năng lượng không còn là chi phí mà đã trở thành khoản đầu tư mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt.

Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần có những cơ chế hỗ trợ đồng bộ hơn. Các chuyên gia cho rằng cần sớm đưa Quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả vào vận hành; thúc đẩy tín dụng xanh, trái phiếu xanh; phát triển mô hình doanh nghiệp dịch vụ năng lượng (ESCO); đồng thời hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về hiệu suất năng lượng và quản trị phụ tải.

Theo ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), cơ quan quản lý đang nghiên cứu nhiều công cụ hỗ trợ mới, từ tín dụng xanh đến xây dựng quỹ hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ, qua đó thúc đẩy quá trình sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Đây cũng chính là những bước đi cụ thể nhằm hiện thực hóa các mục tiêu mà Nghị quyết số 57 đặt ra đối với ngành Công Thương: lấy khoa học công nghệ làm động lực tăng trưởng, lấy đổi mới sáng tạo làm nền tảng cạnh tranh và lấy chuyển đổi số làm phương thức phát triển mới.

Tiết kiệm điện hôm nay không chỉ là câu chuyện của hóa đơn tiền điện hay chi phí sản xuất. Xa hơn, đó là câu chuyện của năng lực cạnh tranh quốc gia, của an ninh năng lượng, của chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.

Mỗi kWh điện được sử dụng hiệu quả hơn đồng nghĩa với việc giảm áp lực đầu tư cho hệ thống điện quốc gia, giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và tạo thêm dư địa cho tăng trưởng kinh tế.

Trong kỷ nguyên số, khi AI, IoT và dữ liệu đang trở thành những công cụ quan trọng của phát triển, quản trị năng lượng thông minh không còn là lựa chọn của tương lai mà đã trở thành yêu cầu của hiện tại.

Đó cũng chính là tinh thần mà Nghị quyết số số 57-NQ/TW đang hướng tới: biến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thành những động lực thực chất, giải quyết các bài toán phát triển của đất nước. Đối với ngành Công Thương, hành trình xây dựng nền kinh tế xanh, tiết kiệm năng lượng và phát triển bền vững đang bắt đầu từ những hành động rất cụ thể – từ việc sử dụng hiệu quả từng kWh điện hôm nay.